غلامحسين افضل الملك
3
سفرنامه خراسان و كرمان ( فارسى )
كارگذارى و نويسندگى را در دستگاههاى ايالتى داشته و در سنهء 1333 ه . ق . نيز پيشكارى حكومت قم با او بوده است و سال وفاتش را نيز 1348 ه . ق . نوشتهاند . اين كتاب در دو بخش است . قسمت اول مربوط به سفر خراسان است كه از تهران به مشهد ميرفته است و مربوط به سال 1320 ه . ق است كه وصف شهرها و دهات ما بين راه است و در هر كجا كه رسيده و جنبهء تاريخى و جغرافيائى داشته است شرحى راجع به آن محل نوشته است . چون مردى دقيق و اهل تحقيق بوده سعى كرده است كه حقايق را بنويسد . چنانكه در اوصاف شهر دامغان از كتاب مراصد الاطلاع يعنى خلاصه معجم البلدان ياقوت حموى كه بوسيله صفى الدين بغدادى خلاصه شده است نام ميبرد و قسمتى از آن را نقل مىكند . بعلاوه از آثار قديمهء دامغان بازديد كرده است و اطلاعات جامع و ذيقيمتى عرضه ميدارد و نوشتههاى محمد حسن خان اعتماد السلطنه را در كتاب مرآت البلدان چندان مطمئن و درست نمىداند و آنها را نقل قول از ديگران مىداند . از سبزوار و مردمش به خوبى ياد مىكند ، چون خود چندى در اين شهر ميزيسته و سمت نايب الحكومهاى اين شهر را داشته است تحقيق كاملى در مورد سيّدهاى علوى و بنى مختار دارد ، و از علماى سبزوار به نيكى نام ميبرد كه در متن سفرنامه آمده است . نيشابور را به خوبى توصيف مىكند و محل شهر قديمى آن را از اطلاعات دقيقى كه داشته و بازديدى كه از محل آن مىكند آشكار ميسازد كه فوق العاده جالب است . در مشهد مورد استقبال اهل علم و قلم قرار ميگيرد . از شاهزاده سلطان حسين ميرزاى نيّر الدوله به خوبى ياد مىكند و اقدام او را در مورد ساختن جادهء شريفآباد و عمران و آبادى صحنهاى حرم مطهر امام رضا ( ع ) كارى بزرگ و خردمندانه ميداند . از ميرزا صادق خان اديب الممالك و ميرزا كاظم خان صبورى ملك الشعراى آستان قدس به خوبى تجليل مىكند .